Изборниот ден е кулминација на долг процес, а довербата во неговиот исход зависи од тоа дали постапката била уредна во сите фази. Токму таа проверка е задача на изборното набљудување — организирано, непристрасно следење на изборите од страна на домашни граѓански организации и меѓународни мисии.
Набљудувачите не се судии на резултатот и немаат овластување да интервенираат. Нивната улога е документаторска: тие бележат како тече гласањето, дали избирачките одбори ги почитуваат процедурите, како се врши броењето и дали жалбените постапки функционираат.
Методологија наместо впечатоци
Сериозното набљудување се потпира на методологија, а не на поединечни впечатоци. Мисиите ги следат и предизборните услови — рамноправноста во медиумското претставување, користењето јавни ресурси во кампања, точноста на избирачките списоци — зашто изборите можат да бидат технички уредни на самиот ден, а сепак нерамноправни во целина.
Извештаите што произлегуваат од набљудувањето содржат наоди и препораки. Нивната вредност се покажува во периодот меѓу изборите: дали институциите ги адресираат забележаните слабости или истите препораки се повторуваат циклус по циклус.
За граѓаните, присуството на набљудувачи има и посуптилен ефект — тоа е потсетник дека изборната постапка е јавно добро што подлежи на проверка. Демократиите што го поттикнуваат набљудувањето испраќаат порака на самодоверба; оние што го отежнуваат, најчесто кажуваат повеќе отколку што сакаат.
